برتراندراسل

راسل با اينكه در عالم سياست و علوم و از جمله رياضيات و منطق مقام بزرگي دارد ولي در فلسفه، عوام و شارلاتان است. راسلي كه رساله‌ي دكترايش در مورد مونادهاي لايب‌نيتس است و به كمك وايتهد Principa Mathematica را نوشته اهميت و جايگاه بلندي دارد. اما راسلي كه به فلسفه دست‌اندازي كرده فوق العاده عوام و سطحي است.                                      كاظم اصغري

 پروتاگوراس :يك شهروندآكراگاس يا آگريگنتوم در سيسيل بود. جادو و كارهاي خارقالعاده مي‌كرده و در سياست مشاركت داشته است. امپيدكلس كه مي‌كوشد تا فكر اسلاف خود را با هم تلفيق و تأليف كند. از نظر وي ماده بي‌آغاز و بي‌انجام و فناناپذير است. اما تغير نيز حقيقتي انكارناپذير است. او معتقد به انواع ماده بود(نه يك ماده كه مواد ديگر از برآمده باشند)؛ يعني خاك، هوا، آتش، آب. اشياء بواسطة اختلاط اين چهار عنصر بوجود مي‌آيند. او براي توجيه ارتباط اشيا به دو نيروي اساطيريِ «عشق و نفرت» متوسل شد. به زعم وي جريان عالم دايره وار است و ادوار متناوب عالم وجود دارد بدون اينكه آغاز و پاياني در كار باشد.

 گرگياس : اهل لئونتيني بود و در سيسيل مي‌زيست(متولد483 و متوفاي375، ق.م). او بواسطة جدل زنون به شكاكيت كشانده شد. بعدها با ترك فلسفه خود را وقف سخنوري و علم بلاغت كرد. گرگياس برخلاف پروتاگوراس(كه مي‌گفت همه چيز درست است)، معتقد بود كه: هيچ چيز وجود ندارد و . . .

  طالس: اهل ملطيه/مليتوس (متولد 585 و متوفاي  545/ 546 ق. م.)، وي آب را مادة المواد عالم و منشاء حيات مي‌داند. از نظر او همه چيز پر از خدايان است ـ آهن ربا روح دارد و . . . به قول ارسطو، «طالس كسي است كه در آغاز فلسفه قرار دارد».

 آناكسيمندر: هموطن و پيرو طالس و البته جوانتر از اوست. از نظر او مادة المواد(آرخه)، نمي‌تواند نوع خاصي از ماده باشد، بلكه عنصري نامتعين، مغاير با عناصر، نامتناهي و نامحدود(آپايرون) است. او همچنين مي‌كوشد تا به پرسش «چگونه جهان از عنصر اولي ظهور و گسترش يافته است؟»، پاسخ دهد.

 آناكسيمنس :   احتمالاً جوانتر از آنكسيمندر و دستيار او بوده است. وي به پيروي از طالس عنصر متعيني را مادة المواد قرار داد و گفت اين مادة المواد هواست. و هوا منشاء «هر آنچه بوده و هست و خواهد بود» و نيز مبدء خدايان است. وي چگونگي شكل گيري اشيا از هوا را از طريق تكاثف(انقباض) و تخلخل(انبساط) توجيه مي‌كرد.

  فيثاغورث :پيش از هر چيز رهبر يك فرقة مذهبي ـ عرفاني بوده (پيروانش را فيثاغوريان مي‌گويند) ولي در حوزه‌هاي مختلف علمي آرائي داشته است. وي قائل به جاودانگي روح و تناسخ بوده و . . . تمرين سكوت، تأثير موسيقي و مطالعة رياضيات در مكتب وي كمكهايي براي توجه و مراقبت نفس تلقي مي‌شد. در نظر فيثاغوريان: عدد نه تنها اصل نخستين همه چيز ‌است(و اصول آن اصول همة اشياست) بلكه اشيا همان اعدادند ـ هستي همواره به شكل اضداد ظهور مي‌كند(محدود و نامحدود) و . . . فيثاغوريان از جهانشناسي ماترياليستي ملطي(لااقل تا آنجا كه اعداد را مادي تصور نمي‌كردند) جدا شدند و مخصوصاً به دليل تأثيرشان بر افلاطون حائز اهميت‌اند.

  گزنفون :بنا به نظري بنيانگذار ولي در واقع مشوق و حامي مكتب اليائي بوده است. به واحدِ بي حركت اعتقاد راسخ داشته و منتقدِ نسبت دادنِ صفات انساني به خدايان بوده است. او گرچه قائل به وحدت بوده ولي نمي‌توان گفت موحد به معناي ديني است. 

                                      هراكليتوس :بزرگزاده‌اي از مردم افِسوس(متولد سالهاي 504ـ 501 ق.م) و معروف به حكيم گريان است. او به مفهوم وحدت در كثرت و كثرت در وحدت رسيد. در نظر هراكليتوس ستيزة دائمي در جهان هست ـ «شدن و صيرورت هست ـ واقعيت  واحد است و كشمكش اضداد لطمه‌اي بر وحدت آن وارد نمي‌كند بلكه حتي اين كمكش براي وحدت اساسي است ـ ذات همه چيز آتش است ـ خدا همان واحد و عقل(لوگوس) جهاني است ـ يك قانون و عقل دروني در جهان هست و . . .

 پارمنيدس :مقارن پايان قرن ششم متولد شده و پايه گذار واقعي مكتب اليائي بود. در حدود سن 65 سالگي با سقراط جوان آشنا شده است. در آغاز يك فيثاغوري بوده ليكن بعدها آن فلسفه را ترك كرده است. وي معتقد بوده كه فقط وجود/ واحد هست و صيرورت و تغير، توهم است. صيرورت و تغير فقط با حواس نمودار مي‌شوند. او تمايز ميان عقل و حس، بود و نمود را مطرح كرده است. وجود هست و نمي تواند وجود نداشته باشد(وجوب وجود) و هميشه هست ولي مكاناً متناهي است. وجود متعلق فكر است و هرچه متعلق فكر باشد مي‌تواند باشد و هرچه مي‌تواند باشد، هست. بنابر اين وجود به وجود نمي‌آيد و كامل و نامتحرك و بي‌پايان است. اليائيان وجود را به معني مادي در نظر مي‌گرفتند.

  زنون : او نيز الئايي بود و پيرو پارمنيدس(متولد احتمالاً 489 ق.م  و پايه گذار ديالكتيك و سفسطه . او براي بطلان حركت دلائلي اقامه كرد و نشان داد كه فرض كثرت و تغير، منجر به نتايج محال و بي معني مي‌شود. وجود سرمدي و دگرگون ناشدني است. واقعيت ملاء، يكپارچه و كامل است.

  امپدكلس :يك شهروندآكراگاس يا آگريگنتوم در سيسيل بود. جادو و كارهاي خارقالعاده مي‌كرده و در سياست مشاركت داشته است. امپيدكلس كه مي‌كوشد تا فكر اسلاف خود را با هم تلفيق و تأليف كند. از نظر وي ماده بي‌آغاز و بي‌انجام و فناناپذير است. اما تغير نيز حقيقتي انكارناپذير است. او معتقد به انواع ماده بود(نه يك ماده كه مواد ديگر از برآمده باشند)؛ يعني خاك، هوا، آتش، آب. اشياء بواسطة اختلاط اين چهار عنصر بوجود مي‌آيند. او براي توجيه ارتباط اشيا به دو نيروي اساطيريِ «عشق و نفرت» متوسل شد. به زعم وي جريان عالم دايره وار است و ادوار متناوب عالم وجود دارد بدون اينكه آغاز و پاياني در كار باشد.

  آناكساگوراس: يك شهروند ايراني بود(متولد500 در كلازُمنا در آسياي صغير)كه گفته شده با سپاه ايران به آتن آمد. نخستين فيلسوفي كه در سالاميس اقامت گزيد(شهري كه بعدها مركز درخشان مطالعات فلسفي شد). وي به اتهام بي‌ديني و هواداري از ايرانيان محكوم و زنداني شد و . . . بخشي از آراء آناكساگوراس مشتمل بر سازش نظريات پارمنيدس و امپيدوكلس مي‌شود. به اعتقاد وي: هر چيزي كه اجزا دارد، اجزاء آن از لحاظ كيف عين كل آن است(متشابه و همگون) و نهايي و غيرمشتق ـ حتي عناصر امپيدوكلس هم مخلوطهايي هستند از اجزاء كيفاً مختلف و لذا جزء لايتجزاء وجود ندارد ـ در هر چيزي بخشي از هر چيز هست ولي يك جزء غلبه دارد ـ مهمترين ابداعِ آناكساگوراس مطرح كردنِ «نوس» يا عقل به عنوان سازنده و اصل هماهنگ كنندة اشياست. نوس نامتناهي، خودمختار، قائم به خود،توانا بر همه چيز، ناظم اشيا، بسيط، لطيف ترين، . . . است. نوس در تما اشياء زنده حضور دارد. اما او خالق ماده نيست و وظيفة آن ايجاد  حركت چرخشي يا دوراني در تودة مخلوط است. سقراط كه با كشف آناكساگوراس تصور مي‌كرد به فكري كاملاً نو دست يافته است، بدينگونه اظهار يأس نمود: تمام انتظارات مفرطم بر باد رفت وقتي فهميدم كه وي نوس را مدخليتي نمي‌دهد، و در ترتيب و انتظام اشياء و امور هيچ نيرويي علّي به نوس نسبت نمي‌دهد، بلكه هوا و اثير و آب و گروهي ديگر از چيزهاي عجيب را علت مي‌شمارد.

 دموكريتوس  :لوكيپوس(بنيانگذار نحلة اتمي اهل ميلتوس) و دموكريتوس متعلق به مكتب اتمي هستند. اين مكتب در واقع توسعة منطقيِ فلسفة امپيدوكلس است. آراء اين دو حكيم را نمي‌توان از هم تفكيك كرد. آنها معتقد بودند: شمار نامحدودي جزء تقسيم ناپذير(اتم) وجود دارند. اين اتمها بسيار خرد و وراي ادراك حس‌اند، داراي اندازه و شكلهاي متفاوت‌اند. از برخورد اتمهاي نامتناهي كه در خلاء در حركتند، جهانهاي بيشمار پديد مي‌آيند. هيچ قدرت خارجي يا نيروي محركي به عنوان علّت ضروري براي حركت اوليه وجود ندارد. تصادم و برخورد اتمها بالضروره به سبب شكل و وضع اتمها و حركات نامنظم آنها رخ مي‌دهد و حركت ازلي و ادامة حركت نيازمند هيچ تبييني نيست. اتمهاي لوكيپوس و دموكريتوس وحدات فردِ فيثاغوريِ متصف به صفات وجود پارمنيدي هستند. تبيين لوكيپوس و دموكريتوس از واقعيت بدينسان بر اساس ماترياليسم مكانيكي است.

ابن رشد: وي با اينكه فيلسوف مسلمان بود راه خود را از فلاسفه‌ي مسلمان جدا كرد. او فلسفه‌ي مشائي به روايت امثال ابن سينا را قبول نداشت و در پي آن بود كه به ارسطوي يوناني برگردد و لذا به شرح دوباره‌ي برخي آثار ارسطو پرداخت. او با نوشتن كتاب "فصل المقال" در صدد توفيق ميان فلسفه و دين بود ولي غربيها آن را به گونه‌ي ديگر قرائت كرده و به "تضاعف حقيقت" يعني خلاف نظر ابن رشد رسيدند. بدينسان وي بي آنكه بخواهد ره آموز غرب جديد شد و جدايي دين و فلسفه را دامن زد. 

 فارابي: وي بنيانگذار فلسفه‌ي اسلامي بود. قبل از فارابي قطعات پراكنده‌اي از مكاتب فلسفي و فلاسفه در عالم اسلام منتشر بود و هر كس به طايفه‌ و نحله‌اي مي‌گرويد و خلاصه، آشفته بازاري بود . . . قبل از فارابي كندي را داريم ولي او بيشتر مترجم است و شأن او در تاريخ فلسفه‌ي اسلامي اين است كه زبان عربي را با فلسفه آشنا كرد ولذا واضع بسياري از اصطلاحات فلسفي به زبان عربي بود. فارابي با تأسيس اساس جديد و تلقي خاص از وجود، حقيقت، عقل و حكمت اساس جديدي گذاشت و در پرتو آن به تفسير و بازخواني مآثر فلسفي پيشينيان پرداخت. ديگران پس از او قدم در راهي گذاشتند كه توسط فارابي گشوده و كوبيده شده بود. هر آنچه در فارابی مجمل بود بعداْ از طریق فلاسفه‌ي مسلمان بسط و تفصيل يافت . . .

ابن سينا: وي بزرگترين فيلسوف مشائي بود و فلسفه‌ي اسلامي در مرحله‌ي مشائي با او به اوج خود رسيد و لذا مشائيت توسط وي بسط و گسترش تام يافت. او در پايان عمر فلسفي خود در رساله‌هاي رمزي و برخي آثار خود مثل اشارات و . . . زمينه‌هاي گذشت از مرحله‌ي مشائي را تمهيد كرد و ادامه‌ي راه را به سهروردي سپرد.

 ملاصدرا: آخرين فيلسوف عالم اسلامي واسلامي ترين فيلسوف بود كه به زعم خود تمامي جريان هاي فكري عالم اسلام را در حكمت متعاليه ي خود جمع كرد بطوري كه اين فلسفه با كلام و عرفان و ساير علوم و جريان هاي فكري سازگار افتاد. بنا به نظر برخي صاحب نظران، فلسفه ي اسلامي با ملاصدرا به تماميت خود رسيد و به همين دليل او را خاتم الفلاسفه ناميده اند.

علامه طباطبايي: احياگر فلسفه و بنيانگذار مكتب نوصدرايي كه، ۱- فلسفه ي اسلامي را به شيوه ي رياضي ارائه نمود(بويژه در كتاب نهايه).  ۲- براي نخستين بار در عصر حاضر كتاب درسي فلسفه براي حوزه ي علميّه نوشت(بدايه و نهايه). ۳- ابداعات بسياري در مسائل فلسفه داشت. ۴- فلسفه را به سمت مسائل روز و ديالوگ با غرب كشاند. ۵- فلسفه ي اسلامي بعد از سهروردي را به عالم غرب شناساند و . . .

شهيدمطهري: شاگرد خلف حضرت روح الله و علّامه طباطبايي، بنيانگذار كلام جديد كه در گسترش فلسفه به زبان ابناء زمان كوشيد و موفّق هم شد.